noord-zijde.jpg

random image default10

Schaarste maakt inventief. In de zeventiende eeuw beschikte men in Zweden niet over voldoende zilver voor de muntslag maar wel over een overschot aan koper. Om het koper als betaalmiddel te kunnen gebruiken, moest het gewicht van de koperen munt in verhouding staan met de zilverwaarde op dat moment. Dit resulteerde in grote platen, plåtmynt ofwel plaatgeld genoemd. Op deze platen werden vijf stempels aangebracht, met daarop de waarde en het jaartal van uitgave. Wanneer de koperprijs hoog genoeg was diende het plaatgeld niet alleen als betaalmiddel binnen Zweden, maar ook als handelswaar en werd het “grote geld” naar Europa geëxporteerd. Zo kan het dat een 2 daler plåtmynt van ruim 20 bij 30 cm (!) uit 1680 is gevonden in Nijmegen.

In de achttiende eeuw zocht Zweden opnieuw naar een oplossing voor de schaarste aan zilver. Deze keer om de Grote Noordse Oorlog (1700-1721) te kunnen financieren. Onder leiding van de minister van financiën, Georg Heinrich von Görtz (1668-1719), werd de Zweedse markt tussen 1715 en 1719 overspoelt met lichte koperen noodmunten met het drieregelig opschrift I. DALER S.M., wat betekende dat iedere koperen noodmunt gelijk stond aan één zilveren daler (silvermynt). Om vervalsingen tegen te gaan werden deze Görtzdalers in verschillende series uitgegeven, waarbij een nieuwe uitgave de vorige waardeloos maakte. Op de eerste in de serie stond op de voorzijde een kroon, op de volgende mythologische figuren zoals Jupiter, Mars, Mercurius en Phoebus. De Zweedse bevolking wantrouwde de munten, want de overheid kon niet garant staan dat het koper ook echt voor één zilveren daler kon worden omgeruild. In 1721, nadat de Grote Noordse Oorlog was beëindigd, verviel de nominale waarde en werden vele Görtzdalers overslagen als 1 öre munten, zoals ook te zien is op de foto hieronder.

Benieuwd naar nog meer noodgeld uit de collectie van Museum Het Valkhof? Bekijk bijvoorbeeld de negentiende-eeuwse stuivers uit Curaçao, de Napoleontische belegeringsmunten van Antwerpen uit 1814 of het papieren noodgeld van Kleef uit de Tweede Wereldoorlog. Deze en nog meer Europese en overzeese noodmunten zijn vanaf nu te vinden op Collectie Gelderland.

munt voor website 500px
C.XVII.2919 – 1 öre kopparmynt van Fredrik I van Zweden (r. 1720-1751) .